مهندس عقیل ملکی فر،‌ محقق و مؤلف در مباحث سیاستگذاری صنعتی ـ تکنولوژیک،‌ در جلسه گفتگویی با اعضای کانون، ‌مباحثی درباره خوشه­های صنعتی بیان کرد که می­تواند روشنگر برخی ابهامات و ترسیم­کننده چشم­اندازهایی در راستای سیاستگذاری برای خوشه­ها باشد. مطالب بیان­شده توسط وی به طور مختصر و مفید،‌ به صورت نکته­های برگزیده ذیل آورده شده است :

1. رقابت توأم با همکاری،‌ شرط لازم و کافی در توسعه اقتصادی
ما برای موفقیت در بازارهای داخلی و خارجی احتیاج به ایجاد دو چیز داریم : رقابت و همکاری؛ که هر دو هم­اکنون در ساختار صنعت کشور موجود نیست. در دنیا اصطلاحاً می­گویند: رقابت برای همکاری و همکاری برای رقابت. هر یکی بدون دیگری ناکارآمد است .
مسئله اصلی در دنیا سازماندهی همکاری­ها و تعاملات اقتصادی و صنعتی است؛ البته با حفظ و تقویت رقابت. یعنی شعار امروز دنیا این است که "یا شبکه یا هیچ چیز !" Networking or Not Working دیگر، فعالیت­های منتزع و منفرد، نمی­توانند متضمن توسعه اقتصادی باشند. انگیزه اصلی در خوشه صنعتی این است که به هم­افزایی برسیم و این کار مستلزم این است که نیروی انسانی مبادله شود،‌ دانش مبادله شود و‌ تکنولوژی منتشر شود که اینها همان همکاری و تعامل بین بنگاه­ها را معنا می­دهد . 2. خوشه صنعتی مثل جدول مندلیف است
اجزای یک خوشه صنعتی قابل تعریف و تشخیص هستند؛ مثل جدول مندلیف که می­توان خانه­های خالی آن را با توجه به خانه­های دیگر معین کرد. در خوشه نیز بر اساس زنجیره ارزش آن، می­توان تعیین کرد که چه اجزایی در حال حاضر موجود و فعال است و چه اجزایی را نداریم و باید آنها را ایجاد کرد .
3. خوشه­ها سطوح مختلفی دارند
خوشه­ها در دسته­بندی­های مختلفی تعریف می­شوند. یک دسته­بندی، براساس حوزه عملکرد خوشه است: خوشه ملی، خوشه منطقه­ای، ‌خوشه استانی و غیره . دسته­بندی دیگر بر اساس هویت خوشه است که دو گونه است: خوشه صنعتی و خوشه تکنولوژی. به عنوان مثال، خوشه کفش، خوشه ابزار جراحی و خوشه صنایع غذایی، خوشه­های صنعتی هستند، اما خوشه IT ، خوشه بیوتکنولوژی و خوشه­های تکنولوژی عام (مثل خوشه انتقال نیرو)، از نوع خوشه تکنولوژی می­باشند .
4. ارتباط صنایع جامع (مادر) و خوشه­سازی
یکی از خاستگاه­های مهم خوشه­سازی، صنایع جامع یا مادر است. صنایع جامع (Comprehensive Industries) ، آنهایی هستند که با تعداد وسیعی از تکنولوژی­ها سروکار دارند، مقدار حجم و قطعات مورد استفاده در آنها بسیار است و با صنایع دیگر ارتباطات زیادی دارند. به عبارت دیگر، این صنایع لوکوموتیو حرکت بسیاری از صنایع دیگر است. این صنایع، عمدتاً بازار بزرگ و مطمئنی دارند. تعداد این­گونه صنایع زیاد نیست و عمدتاً صنایع بخش حمل ونقل می­باشند، از جمله صنعت خودرو، صنعت هوافضا و صنعت دریا. از این منظر، هم­اکنون صنایع خودرو و هوافضا، در جهان به شدت مورد توجه می­باشند . (البته می­توان به صنایع مسکن، نفت و گاز اشاره کرد که در کشورمان بسیار مطرح است.) صنایع جامع را گاهی صنایع تکنولوژی بزرگ BigTech) ) نیز می­گویند، البته نه به معنای بزرگی فیزیکی بلکه از جهت تعداد و گستردگی تکنولوژی­های مرتبط با این صنایع .
در کشور ما هم­اکنون صنعت خودرو به حدی رسیده است که می­توان گفت تمام بازیگران قابل تعریف در این صنعت را در خود جای داده است و این موفقیت بزرگی محسوب می­شود .
5. راهبرد صنعتی ما باید خوشه­سازی باشد آنهم با هدفگیری منتخب
ما باید راهبرد صنعتی ­ مان خوشه­سازی باشد، البته رویکرد "هدفگیری منتخب " نیز باید مدنظر قرار داشته باشد؛ یعنی تصمیم بگیریم در چه صنایعی و در چه مناطقی خوشه­ می­خواهیم بزنیم. به عبارت بهتر باید سیاست صنعتی ـ تکنولوژیک ما بر مبنای خوشه­سازی باشد .
خوشه به صنایع هویت می­دهد که بفهمند عضو چه جامعه­ای هستند و این جامعه دارای چه عوامل مؤثری است. صنایع ما با خوشه­سازی خواهند توانست از انزوای کنونی خارج شوند و با هم­افزایی و همکاری، به انسجام و رشد دست یابند. نوع عملکرد و رفتار صنایعی که هویت خود را یافته باشند و جایگاه خود را در زنجیره ارزش صنعت مربوطه به درستی درک کنند، با صنایع منزوی و منتزع، بسیار متفاوت است. در دسته اول، بنگاه­ها می­توانند کنسرسیوم تشکیل دهند، با یکدیگر joint شوند و در نهایت هم­افزایی داشته باشند .
6. برای توسعه خوشه­سازی در کشور نیاز به "اقدامات توان­افزا" داریم
برای پیاده­سازی سیاست خوشه­سازی، نیاز به یکسری اقدامات زیربنایی و زیرساخت­ها داریم که بخشی از این اقدامات را اقدامات توان­افزا تشکیل می­دهند. مثلاً ایجاد انکوباتور و پارک، جزء اقدامات توان­افزا است. البته این بدان معنا نیست که به انکوباتورها اکتفا کنیم و همه تخم­مرغ­هایمان را در این سبد بگذاریم! اقدامات دیگری هم لازم است
از آن طرف هم می­توان گفت اگر پارک و انکوباتور با رویکرد خوشه­سازی جهت­گیری نشود به شکست می­انجامد. انکوباتورها سکوی پرش به سمت شهرک­های تحقیقاتی و فناوری (یا همان پارک­ها) هستند و شهرک­های تحقیقاتی نیز می­توانند عضوی از یک خوشه باشند. البته می­توان از پارک­ها صرفنظر کرد ولی وجود انکوباتورها الزامی است. به هرحال، سیاست­های تأسیس انکوباتور و پارک، نهایتاً باید به خوشه­سازی منجر شود .
الان در کشور، فضای رقابتی وجود ندارد و انکوباتورها می­توانند شرکت­ها را برای رقابت­مندی آماده سازند. تا این مراکز پا نگیرند، شرکت­های صنعتی مدرن و رقابت­پذیر، رونق نخواهند گرفت .
7. دانشی­کردن خوشه­ها الزامی است
اساس خوشه­سازی یعنی داشتن چشم­انداز و ارزش­های مشترک بین بنگاه­ها . تجمیع فیزیکی بنگاه­ها به تنهایی کافی نیست و باید دارای روابط ارزش­آفرین و انسجام­زا باشند. بنیادی­ترین ارزش در خوشه­سازی، سرریز دانش است. به عبارت دیگر ایجاد اقتصاد و صنعت دانش­بنیان (knowledge-based) ، متکی بر ایجاد خوشه­های دانش بنیان است .
نکات مهمی در باب خوشه های صنعتی از زبان مهندس ملکی فر
مهندس عقیل ملکی فر،‌ محقق و مؤلف در مباحث سیاستگذاری صنعتی ـ تکنولوژیک،‌ در جلسه گفتگویی با اعضای کانون، ‌مباحثی درباره خوشه های صنعتی بیان کرد که می تواند روشنگر برخی ابهامات و ترسیم کننده چشم اندازهایی در راستای سیاستگذاری برای خوشه ها باشد. مطالب بیان شده توسط وی به طور مختصر و مفید،‌ به صورت نکته های برگزیده ذیل آورده شده است :
مهندس عقیل ملکی فر،‌ محقق و مؤلف در مباحث سیاستگذاری صنعتی ـ تکنولوژیک،‌ در جلسه گفتگویی با اعضای کانون، ‌مباحثی درباره خوشه­های صنعتی بیان کرد که می­تواند روشنگر برخی ابهامات و ترسیم­کننده چشم­اندازهایی در راستای سیاستگذاری برای خوشه­ها باشد. مطالب بیان­شده توسط وی به طور مختصر و مفید،‌ به صورت نکته­های برگزیده ذیل آورده شده است :
1. رقابت توأم با همکاری،‌ شرط لازم و کافی در توسعه اقتصادی
ما برای موفقیت در بازارهای داخلی و خارجی احتیاج به ایجاد دو چیز داریم : رقابت و همکاری؛ که هر دو هم­اکنون در ساختار صنعت کشور موجود نیست. در دنیا اصطلاحاً می­گویند: رقابت برای همکاری و همکاری برای رقابت. هر یکی بدون دیگری ناکارآمد است .
مسئله اصلی در دنیا سازماندهی همکاری­ها و تعاملات اقتصادی و صنعتی است؛ البته با حفظ و تقویت رقابت. یعنی شعار امروز دنیا این است که "یا شبکه یا هیچ چیز !" Networking or Not Working دیگر، فعالیت­های منتزع و منفرد، نمی­توانند متضمن توسعه اقتصادی باشند. انگیزه اصلی در خوشه صنعتی این است که به هم­افزایی برسیم و این کار مستلزم این است که نیروی انسانی مبادله شود،‌ دانش مبادله شود و‌ تکنولوژی منتشر شود که اینها همان همکاری و تعامل بین بنگاه­ها را معنا می­دهد . 2. خوشه صنعتی مثل جدول مندلیف است
اجزای یک خوشه صنعتی قابل تعریف و تشخیص هستند؛ مثل جدول مندلیف که می­توان خانه­های خالی آن را با توجه به خانه­های دیگر معین کرد. در خوشه نیز بر اساس زنجیره ارزش آن، می­توان تعیین کرد که چه اجزایی در حال حاضر موجود و فعال است و چه اجزایی را نداریم و باید آنها را ایجاد کرد .
3. خوشه­ها سطوح مختلفی دارند
خوشه­ها در دسته­بندی­های مختلفی تعریف می­شوند. یک دسته­بندی، براساس حوزه عملکرد خوشه است: خوشه ملی، خوشه منطقه­ای، ‌خوشه استانی و غیره . دسته­بندی دیگر بر اساس هویت خوشه است که دو گونه است: خوشه صنعتی و خوشه تکنولوژی. به عنوان مثال، خوشه کفش، خوشه ابزار جراحی و خوشه صنایع غذایی، خوشه­های صنعتی هستند، اما خوشه IT ، خوشه بیوتکنولوژی و خوشه­های تکنولوژی عام (مثل خوشه انتقال نیرو)، از نوع خوشه تکنولوژی می­باشند .
4. ارتباط صنایع جامع (مادر) و خوشه­سازی
یکی از خاستگاه­های مهم خوشه­سازی، صنایع جامع یا مادر است. صنایع جامع (Comprehensive Industries) ، آنهایی هستند که با تعداد وسیعی از تکنولوژی­ها سروکار دارند، مقدار حجم و قطعات مورد استفاده در آنها بسیار است و با صنایع دیگر ارتباطات زیادی دارند. به عبارت دیگر، این صنایع لوکوموتیو حرکت بسیاری از صنایع دیگر است. این صنایع، عمدتاً بازار بزرگ و مطمئنی دارند. تعداد این­گونه صنایع زیاد نیست و عمدتاً صنایع بخش حمل ونقل می­باشند، از جمله صنعت خودرو، صنعت هوافضا و صنعت دریا. از این منظر، هم­اکنون صنایع خودرو و هوافضا، در جهان به شدت مورد توجه می­باشند . (البته می­توان به صنایع مسکن، نفت و گاز اشاره کرد که در کشورمان بسیار مطرح است.) صنایع جامع را گاهی صنایع تکنولوژی بزرگ BigTech) ) نیز می­گویند، البته نه به معنای بزرگی فیزیکی بلکه از جهت تعداد و گستردگی تکنولوژی­های مرتبط با این صنایع .
در کشور ما هم­اکنون صنعت خودرو به حدی رسیده است که می­توان گفت تمام بازیگران قابل تعریف در این صنعت را در خود جای داده است و این موفقیت بزرگی محسوب می­شود .
5. راهبرد صنعتی ما باید خوشه­سازی باشد آنهم با هدفگیری منتخب
ما باید راهبرد صنعتی ­ مان خوشه­سازی باشد، البته رویکرد "هدفگیری منتخب " نیز باید مدنظر قرار داشته باشد؛ یعنی تصمیم بگیریم در چه صنایعی و در چه مناطقی خوشه­ می­خواهیم بزنیم. به عبارت بهتر باید سیاست صنعتی ـ تکنولوژیک ما بر مبنای خوشه­سازی باشد .
خوشه به صنایع هویت می­دهد که بفهمند عضو چه جامعه­ای هستند و این جامعه دارای چه عوامل مؤثری است. صنایع ما با خوشه­سازی خواهند توانست از انزوای کنونی خارج شوند و با هم­افزایی و همکاری، به انسجام و رشد دست یابند. نوع عملکرد و رفتار صنایعی که هویت خود را یافته باشند و جایگاه خود را در زنجیره ارزش صنعت مربوطه به درستی درک کنند، با صنایع منزوی و منتزع، بسیار متفاوت است. در دسته اول، بنگاه­ها می­توانند کنسرسیوم تشکیل دهند، با یکدیگر joint شوند و در نهایت هم­افزایی داشته باشند .
6. برای توسعه خوشه­سازی در کشور نیاز به "اقدامات توان­افزا" داریم
برای پیاده­سازی سیاست خوشه­سازی، نیاز به یکسری اقدامات زیربنایی و زیرساخت­ها داریم که بخشی از این اقدامات را اقدامات توان­افزا تشکیل می­دهند. مثلاً ایجاد انکوباتور و پارک، جزء اقدامات توان­افزا است. البته این بدان معنا نیست که به انکوباتورها اکتفا کنیم و همه تخم­مرغ­هایمان را در این سبد بگذاریم! اقدامات دیگری هم لازم است از آن طرف هم می­توان گفت اگر پارک و انکوباتور با رویکرد خوشه­سازی جهت­گیری نشود به شکست می­انجامد. انکوباتورها سکوی پرش به سمت شهرک­های تحقیقاتی و فناوری (یا همان پارک­ها) هستند و شهرک­های تحقیقاتی نیز می­توانند عضوی از یک خوشه باشند. البته می­توان از پارک­ها صرفنظر کرد ولی وجود انکوباتورها الزامی است. به هرحال، سیاست­های تأسیس انکوباتور و پارک، نهایتاً باید به خوشه­سازی منجر شود .
الان در کشور، فضای رقابتی وجود ندارد و انکوباتورها می­توانند شرکت­ها را برای رقابت­مندی آماده سازند. تا این مراکز پا نگیرند، شرکت­های صنعتی مدرن و رقابت­پذیر، رونق نخواهند گرفت .
7. دانشی­کردن خوشه­ها الزامی است
اساس خوشه­سازی یعنی داشتن چشم­انداز و ارزش­های مشترک بین بنگاه­ها . تجمیع فیزیکی بنگاه­ها به تنهایی کافی نیست و باید دارای روابط ارزش­آفرین و انسجام­زا باشند. بنیادی­ترین ارزش در خوشه­سازی، سرریز دانش است. به عبارت دیگر ایجاد اقتصاد و صنعت دانش­بنیان (knowledge-based) ، متکی بر ایجاد خوشه­های دانش بنیان است .

 از زبان مهندس ملکی فر

برگرفته از سایت :تحلیلگران تکنولوژی